UNICEF và cam kết vì một nền giáo dục đặc biệt công bằng cho mọi trẻ em đã trở thành một trong những trụ cột quan trọng trong nỗ lực toàn cầu vì quyền trẻ em. Trong bối cảnh thế giới còn nhiều bất bình đẳng, việc UNICEF kiên trì theo đuổi mục tiêu mọi trẻ em đều được tiếp cận giáo dục chất lượng, không bị bỏ lại phía sau, mang ý nghĩa chiến lược đối với tương lai các thế hệ.
UNICEF và vai trò bảo vệ trẻ em trong giáo dục đặc biệt công bằng
UNICEF, Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc, được thành lập năm 1946 với sứ mệnh ban đầu là hỗ trợ trẻ em sau Thế chiến II, nhưng nhanh chóng mở rộng thành tổ chức dẫn đầu thế giới về quyền trẻ em. Theo giới thiệu trên trang chính thức của Liên Hợp Quốc tại un.org, UNICEF hoạt động tại hơn 190 quốc gia và vùng lãnh thổ, tập trung vào các lĩnh vực sống còn như y tế, dinh dưỡng, bảo vệ trẻ em và đặc biệt là giáo dục. Vai trò bảo vệ trẻ em của UNICEF không chỉ dừng ở trợ giúp nhân đạo mà còn bao gồm vận động chính sách và xây dựng chuẩn mực quốc tế.
Công ước Liên Hợp Quốc về Quyền trẻ em (CRC) là nền tảng quan trọng cho tuyên bố của UNICEF, tài liệu được Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua năm 1989 và hiện được coi là công ước nhân quyền được phê chuẩn rộng rãi nhất, theo Wikipedia. Công ước khẳng định mọi trẻ em đều có quyền được đi học không phân biệt giới tính, hoàn cảnh kinh tế, tình trạng khuyết tật hay dân tộc. UNICEF đóng vai trò là cơ quan tiên phong hỗ trợ các quốc gia cụ thể hóa những quyền này trong luật pháp và chính sách giáo dục quốc gia.
Từ góc độ phát triển dài hạn, giáo dục được UNICEF xem là nền tảng để đảm bảo quyền được sống, phát triển và được bảo vệ của trẻ em. Một đứa trẻ có cơ hội học tập trong môi trường an toàn sẽ ít có nguy cơ bị bóc lột lao động, bị tảo hôn, bị lạm dụng hoặc tham gia vào các hoạt động phạm pháp. Nhiều báo cáo của UNICEF dẫn số liệu cho thấy mỗi năm học thêm giúp tăng đáng kể cơ hội có việc làm tốt hơn và khả năng tự bảo vệ của trẻ khi trưởng thành.
Bên cạnh đó, UNICEF còn là tiếng nói quan trọng trong các diễn đàn toàn cầu như Hội nghị Thượng đỉnh Thế giới về Giáo dục, Diễn đàn Chính trị cấp cao về Phát triển bền vững. Tổ chức này liên tục nhấn mạnh rằng không thể đạt được các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs) nếu bỏ quên nhóm trẻ em dễ bị tổn thương nhất. Cách tiếp cận dựa trên quyền trẻ em giúp UNICEF đặt lợi ích tốt nhất của trẻ lên hàng đầu trong mọi chương trình giáo dục.
Giáo dục cho trẻ em khó khăn: Không để ai bị bỏ lại phía sau
Trẻ em khó khăn được UNICEF xác định bao gồm trẻ em sống trong nghèo đói đa chiều, trẻ em vùng sâu vùng xa, trẻ em dân tộc thiểu số, trẻ khuyết tật, trẻ em gái ở những nơi còn định kiến giới nặng nề, cũng như trẻ sống trong khu vực có xung đột hoặc thiên tai. Theo các báo cáo giáo dục toàn cầu được trích dẫn bởi UNESCO và UNICEF, những nhóm này thường có tỷ lệ bỏ học cao hơn, thành tích học tập thấp hơn và ít được tiếp cận dịch vụ hỗ trợ chất lượng.
Để tiếp cận nhóm trẻ em này, UNICEF áp dụng nhiều chiến lược kết hợp giữa hỗ trợ trực tiếp và vận động chính sách. Ví dụ, tại Việt Nam, UNICEF phối hợp với Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai các mô hình trường học thân thiện, học sinh tích cực ở vùng khó khăn, tập trung cải thiện cơ sở vật chất, xây dựng môi trường học tập an toàn, phòng chống bạo lực học đường và khuyến khích sự tham gia của học sinh. Những mô hình này được báo chí trong nước như Báo Nhân Dân, Báo Giáo dục & Thời đại ghi nhận là có tác động tích cực đến tỷ lệ đi học đều và chất lượng học tập của học sinh.
Đối với trẻ khuyết tật và trẻ có nhu cầu đặc biệt, UNICEF thúc đẩy cách tiếp cận giáo dục hòa nhập, nghĩa là trẻ có thể học chung với bạn bè trong lớp học bình thường với sự hỗ trợ thích hợp. Tổ chức hỗ trợ xây dựng tài liệu hướng dẫn giáo viên, tập huấn kỹ năng dạy học phân hóa, đồng thời vận động cải thiện cơ sở hạ tầng trường học để tiếp cận được với trẻ khuyết tật, như đường dốc, nhà vệ sinh phù hợp, bảng chữ nổi. Cách làm này được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và nhiều nghiên cứu học thuật đánh giá là giúp trẻ khuyết tật hội nhập xã hội tốt hơn.
UNICEF cũng đặc biệt chú trọng công tác truyền thông, thay đổi nhận thức cộng đồng về quyền được học tập của trẻ em khó khăn. Nhiều chiến dịch truyền thông do UNICEF phối hợp với các chính phủ, nghệ sĩ và cơ quan báo chí đã góp phần xóa bỏ dần định kiến rằng trẻ em nghèo, trẻ khuyết tật hay trẻ em dân tộc thiểu số “không cần học nhiều”. Thay vào đó, thông điệp UNICEF truyền tải là mọi trẻ em, nếu được tạo điều kiện, đều có tiềm năng đóng góp cho gia đình và xã hội.
Các chương trình giáo dục trọng điểm của UNICEF
Các chương trình giáo dục của UNICEF tập trung vào nhiều mảng bổ trợ lẫn nhau, từ tiếp cận giáo dục đến nâng cao chất lượng và tạo môi trường học tập an toàn. Theo thông tin trên trang UNICEF.org, tổ chức này ưu tiên mạnh mẽ giáo dục mầm non và giáo dục tiểu học, vì đây là giai đoạn hình thành nền tảng nhận thức, kỹ năng và giá trị sống của trẻ. Các chương trình thường kết hợp giữa cung cấp dịch vụ trực tiếp, tăng cường năng lực địa phương và hỗ trợ chính sách.
Ở cấp độ cơ sở, UNICEF hỗ trợ xây dựng và cải tạo trường lớp, cung cấp trang thiết bị học tập cơ bản như bàn ghế, sách giáo khoa, đồ dùng học tập và tài liệu giảng dạy theo chuẩn tối thiểu. Tổ chức này cũng chú trọng tới việc cung cấp nước sạch, nhà vệ sinh an toàn trong trường học, vì đây là điều kiện quan trọng để trẻ, đặc biệt là trẻ em gái, có thể đến lớp thường xuyên. Theo một số bài phân tích được đăng trên các tạp chí y tế công cộng uy tín như The Lancet, mối liên hệ giữa điều kiện vệ sinh trường học và tỷ lệ chuyên cần đã được chứng minh rõ ràng.
Một trụ cột quan trọng khác là đào tạo và bồi dưỡng giáo viên. UNICEF hỗ trợ xây dựng các chương trình tập huấn về phương pháp dạy học tích cực, lấy học sinh làm trung tâm, cũng như kỹ năng hỗ trợ trẻ có hoàn cảnh khó khăn. Nhiều tài liệu hướng dẫn sư phạm do UNICEF phối hợp biên soạn được áp dụng rộng rãi trong các trường sư phạm và các khóa bồi dưỡng giáo viên ở nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Báo cáo của UNICEF cũng cho thấy giáo viên được tập huấn tốt sẽ góp phần giảm tỷ lệ bỏ học và cải thiện đáng kể kỹ năng đọc, viết, tính toán cơ bản của trẻ.
UNICEF còn đẩy mạnh đổi mới phương pháp và nội dung giáo dục, như ứng dụng công nghệ thông tin, học từ xa, lớp học linh hoạt cho trẻ phải lao động sớm hoặc trẻ ở khu vực khó tiếp cận. Trong bối cảnh đại dịch COVID-19, những giải pháp này đã giúp hàng triệu trẻ em tiếp tục việc học khi trường học đóng cửa. Theo tổng kết của UNICEF và UNESCO, các nền tảng học trực tuyến và tài liệu học qua truyền hình, radio do UNICEF hỗ trợ đã trở thành cứu cánh cho nhiều cộng đồng nghèo.
Ở tầm chính sách, UNICEF làm việc chặt chẽ với các bộ giáo dục, cơ quan lập pháp và các tổ chức xã hội để tích hợp nguyên tắc công bằng, bao trùm vào chiến lược giáo dục quốc gia. Từ việc hỗ trợ xây dựng khung chương trình, hệ thống đánh giá đến dự toán ngân sách giáo dục, UNICEF đều nhấn mạnh yêu cầu phân bổ nguồn lực nhiều hơn cho vùng khó khăn và nhóm trẻ em dễ bị thiệt thòi. Cách tiếp cận này được Ngân hàng Thế giới và nhiều tổ chức phát triển đánh giá là chiến lược hiệu quả để thu hẹp khoảng cách giáo dục.
Thúc đẩy bình đẳng giới trong giáo dục
Bình đẳng giới trong giáo dục là một ưu tiên lớn của UNICEF, bởi ở nhiều nơi trên thế giới, trẻ em gái vẫn phải đối mặt với nguy cơ bỏ học cao hơn trẻ em trai. Theo các báo cáo chung của UNICEF và UNESCO, các rào cản bao gồm định kiến văn hóa, gánh nặng việc nhà, tảo hôn, mang thai sớm, thiếu điều kiện vệ sinh phù hợp tại trường học, cũng như tình trạng bạo lực và quấy rối giới tính. Những yếu tố này khiến nhiều em gái không thể hoàn thành chương trình giáo dục cơ bản.
UNICEF triển khai nhiều sáng kiến nhằm xóa bỏ rào cản giới, trong đó có chương trình vận động cộng đồng khuyến khích gia đình cho con gái đến trường và tiếp tục học lên cao hơn. Các chiến dịch truyền thông với sự tham gia của lãnh đạo tôn giáo, người có uy tín trong cộng đồng, nhân vật nổi tiếng và báo chí đã góp phần thay đổi quan niệm “con gái không cần học nhiều”. Ở Việt Nam và nhiều nước châu Á, thông điệp “Giáo dục cho trẻ em gái là đầu tư cho tương lai gia đình và quốc gia” được sử dụng rộng rãi.
Trong trường học, UNICEF hỗ trợ các quốc gia xây dựng môi trường học đường an toàn, tôn trọng bình đẳng giới. Điều này bao gồm việc đào tạo giáo viên về giới và kỹ năng phòng ngừa bạo lực giới, xây dựng quy tắc ứng xử trong trường học, thiết lập cơ chế tiếp nhận và xử lý phản ánh về bạo lực, quấy rối. Những yếu tố này giúp trẻ em gái cảm thấy an toàn và tự tin hơn khi đến trường, đồng thời giáo dục học sinh nam về tôn trọng và chia sẻ trách nhiệm.
Một khía cạnh quan trọng khác là cải thiện cơ sở vật chất, như nhà vệ sinh tách biệt cho nam và nữ, cung cấp nước sạch, bảo đảm vệ sinh kinh nguyệt an toàn cho học sinh nữ. Nhiều nghiên cứu được trích dẫn trên các tạp chí quốc tế cho thấy khi điều kiện vệ sinh được cải thiện, tỷ lệ nghỉ học của trẻ em gái trong độ tuổi dậy thì giảm rõ rệt. UNICEF coi đây là biện pháp thiết thực góp phần giữ chân học sinh nữ ở lại trường.
Không chỉ dừng lại ở giáo dục phổ thông, UNICEF còn khuyến khích sự tham gia của trẻ em gái vào các lĩnh vực khoa học, công nghệ, kỹ thuật và toán học (STEM), nơi phụ nữ vẫn đang bị thiếu hụt. Thông qua các chương trình định hướng nghề nghiệp, câu lạc bộ STEM, hoạt động trải nghiệm, UNICEF mong muốn phá vỡ định kiến “nghề cho nam, nghề cho nữ” và tạo điều kiện để trẻ em gái phát huy tối đa tiềm năng.
Giáo dục trong tình huống khẩn cấp và xung đột
Giáo dục trong tình huống khẩn cấp được UNICEF coi là dịch vụ thiết yếu khi chiến tranh, xung đột, thiên tai hoặc dịch bệnh xảy ra. Khi đó, trường học thường là nơi đầu tiên phải đóng cửa, nhưng đồng thời cũng là dịch vụ xã hội cần được khôi phục sớm. UNICEF, theo phân loại của Liên Hợp Quốc, là một trong những cơ quan chủ chốt trong Cụm Giáo dục toàn cầu, chịu trách nhiệm điều phối các nỗ lực giáo dục trong tình huống khẩn cấp với sự tham gia của nhiều tổ chức quốc tế và địa phương.
UNICEF triển khai các lớp học tạm thời bằng lều, nhà tiền chế hoặc tận dụng không gian cộng đồng, bảo đảm trẻ em vẫn có nơi an toàn để học tập và nhận hỗ trợ tâm lý xã hội. Các bộ “trường học trong thùng” (School-in-a-Box) với đầy đủ tài liệu học tập cơ bản được UNICEF sử dụng rộng rãi trong các vùng thảm họa. Báo cáo trên các phương tiện truyền thông quốc tế như BBC, The Guardian nhiều lần ghi nhận hình ảnh những lớp học tạm do UNICEF hỗ trợ tại Syria, Yemen, Nam Sudan hay sau các trận động đất lớn.
Giáo dục trong khủng hoảng không chỉ truyền tải kiến thức học thuật mà còn là nơi giúp trẻ duy trì cảm giác bình thường, ổn định giữa hỗn loạn. Các hoạt động trò chơi, nghệ thuật, thể thao do giáo viên và nhân viên xã hội tổ chức giúp trẻ giảm bớt lo âu, sang chấn tâm lý. Nhiều nghiên cứu của UNICEF và các tổ chức đối tác khẳng định việc khôi phục giáo dục sớm góp phần quan trọng vào quá trình phục hồi của cộng đồng sau khủng hoảng.
UNICEF cũng phối hợp với chính phủ và cộng đồng quốc tế để xây dựng kế hoạch giáo dục dài hạn trong bối cảnh khủng hoảng kéo dài. Điều này bao gồm việc tích hợp trẻ em tị nạn vào hệ thống giáo dục quốc gia, hỗ trợ ngôn ngữ, công nhận văn bằng và đào tạo giáo viên địa phương. Cách tiếp cận này phù hợp với khuyến nghị của Cao ủy Liên Hợp Quốc về người tị nạn (UNHCR) về giải pháp giáo dục bền vững cho người tị nạn và cộng đồng sở tại.
Trong đại dịch COVID-19, UNICEF cùng với Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc và Ngân hàng Thế giới đã phát động chiến dịch “Học tập không bị gián đoạn” nhằm hỗ trợ các nước xây dựng giải pháp học từ xa, vừa bảo đảm quyền được học, vừa bảo vệ sức khỏe học sinh. Ở Việt Nam, UNICEF đã phối hợp triển khai các chương trình truyền hình học đường, tài liệu học trực tuyến và hướng dẫn phụ huynh hỗ trợ con học tại nhà trong giai đoạn trường học tạm dừng.
Nâng cao chất lượng và công bằng trong hệ thống giáo dục
Chất lượng và công bằng là hai trụ cột trong cam kết giáo dục của UNICEF. Không chỉ giúp trẻ em đến trường, UNICEF còn hướng tới việc bảo đảm trẻ thực sự học được, tiến bộ và được đối xử công bằng. Theo nhiều báo cáo đánh giá do UNICEF phối hợp cùng Ngân hàng Thế giới thực hiện, tình trạng “học mà không hiểu” (learning poverty) vẫn là vấn đề lớn tại nhiều quốc gia thu nhập thấp và trung bình, đòi hỏi sự can thiệp toàn diện.
Về chất lượng, UNICEF hỗ trợ các quốc gia cải thiện chương trình giảng dạy sao cho phù hợp với lứa tuổi, bối cảnh văn hóa và nhu cầu thực tế của học sinh. Tổ chức khuyến khích phát triển kỹ năng đọc hiểu, tính toán, tư duy phản biện, kỹ năng sống và năng lực công dân ngay từ bậc tiểu học. Các tài liệu hướng dẫn giảng dạy do UNICEF hợp tác biên soạn thường nhấn mạnh phương pháp học qua trải nghiệm, thảo luận nhóm và giải quyết vấn đề, thay vì chỉ tiếp thu thụ động.
Về công bằng, UNICEF hỗ trợ xây dựng hệ thống dữ liệu giáo dục có phân tách theo giới, khu vực, dân tộc, tình trạng khuyết tật và mức sống, nhằm phát hiện sớm nhóm trẻ em bị tụt lại phía sau. Thông tin này là cơ sở để chính phủ thiết kế chính sách hỗ trợ phù hợp như miễn giảm học phí, trợ cấp chi phí học tập, chương trình bán trú, học bổng cho học sinh nghèo, cũng như các mô hình lớp học linh hoạt cho trẻ phải lao động hoặc di cư. Tổ chức này cũng vận động tăng chi ngân sách công cho giáo dục cơ bản, bảo đảm nguồn lực ổn định cho các chương trình ưu tiên.
UNICEF coi sự tham gia của gia đình và cộng đồng là yếu tố quan trọng để nâng cao chất lượng và tính bền vững của giáo dục. Nhiều chương trình truyền thông thay đổi hành vi được triển khai nhằm nâng cao nhận thức phụ huynh về tầm quan trọng của giáo dục, khuyến khích phụ huynh hợp tác với nhà trường trong việc theo dõi quá trình học tập và sự phát triển tâm lý của con. Tại Việt Nam, các mô hình “góc học tập cộng đồng” và “câu lạc bộ phụ huynh” do UNICEF hỗ trợ được ghi nhận trên các báo địa phương là đã giúp tăng tỷ lệ chuyên cần và cải thiện kết quả học tập của trẻ ở vùng khó khăn.
Ngoài ra, UNICEF thúc đẩy ứng dụng công nghệ trong quản lý và giảng dạy, như hệ thống quản lý học tập, sổ điểm điện tử, kho tài nguyên số, giúp giáo viên và nhà trường theo dõi sát sao hơn tiến độ học tập của từng em. Những giải pháp này, nếu được triển khai với cách tiếp cận công bằng, có thể thu hẹp khoảng cách giữa vùng đô thị và nông thôn, giữa trường chất lượng cao và trường vùng khó.
Nhìn tổng thể, định hướng của UNICEF là xây dựng một hệ thống giáo dục bao trùm và chất lượng, nơi mọi trẻ em đều được tôn trọng, được hỗ trợ đúng nhu cầu, có cơ hội phát huy năng lực cá nhân và chuẩn bị tốt cho cuộc sống trưởng thành. Đây cũng là tinh thần cốt lõi của Mục tiêu Phát triển Bền vững số 4 về “Giáo dục có chất lượng, công bằng, bao trùm và học tập suốt đời cho mọi người”.
Những nỗ lực bền bỉ của UNICEF trên toàn cầu cho thấy giáo dục đặc biệt công bằng không chỉ là khẩu hiệu, mà là chiến lược hành động cụ thể, có thể đo lường và tạo ra thay đổi thực sự trong đời sống trẻ em.
Tại Việt Nam, tinh thần đó đang được nhiều tổ chức và cơ sở giáo dục đặc biệt tiếp nối, trong đó có Trung tâm Khánh Anh – một trung tâm giáo dục đặc biệt chuyên nghiệp, tập trung hỗ trợ trẻ chậm nói, tự kỷ, tăng động, rối loạn phát triển và các nhu cầu đặc biệt khác. Với đội ngũ chuyên môn được đào tạo bài bản, chương trình can thiệp cá nhân hóa và môi trường học tập thân thiện, Trung tâm Khánh Anh góp phần hiện thực hóa quyền được học tập của những trẻ em dễ bị bỏ qua trong hệ thống giáo dục phổ thông.
Sự kết nối giữa định hướng toàn cầu của UNICEF và các mô hình thực tiễn như Trung tâm Khánh Anh cho thấy khi cộng đồng, gia đình, nhà trường và các tổ chức xã hội cùng chung tay, giấc mơ về một nền chương trình giáo dục đặc biệt công bằng, bao trùm cho mọi trẻ em hoàn toàn có thể trở thành hiện thực.
Tác giả: Đỗ Lân MKT
