Trẻ tự kỷ biếng ăn và kén ăn cực đoan là một trong những thách thức lớn nhất mà nhiều gia đình phải đối mặt mỗi khi đến giờ cơm. Tình trạng này không chỉ đơn thuần là sự bướng bỉnh nhất thời mà thường bắt nguồn từ những bất thường trong hệ thống cảm giác và hành vi đặc trưng của hội chứng tự kỷ. Hiểu rõ nguyên nhân cốt lõi và áp dụng các can thiệp khoa học sẽ giúp cha mẹ giảm bớt áp lực, đồng thời hỗ trợ con phát triển thể chất một cách toàn diện nhất.
Thực trạng đáng lo ngại về tình trạng trẻ tự kỷ biếng ăn
Kén ăn là hiện tượng phổ biến ở trẻ nhỏ trong giai đoạn phát triển, nhưng đối với những trẻ nằm trong phổ tự kỷ (ASD), tình trạng này thường diễn ra với mức độ nghiêm trọng và kéo dài hơn rất nhiều. Theo các nghiên cứu lâm sàng được công bố trên Tạp chí Tự kỷ và Rối loạn Phát triển (Journal of Autism and Developmental Disorders), trẻ tự kỷ có nguy cơ kén ăn và sợ hãi thực phẩm mới (food neophobia) cao gấp 5 lần so với trẻ phát triển bình thường. Nhiều trẻ thậm chí từ chối hoàn toàn các nhóm thực phẩm thiết yếu như rau xanh, trái cây hoặc thịt, dẫn đến nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng trầm trọng.
Trong một cuộc khảo sát quy mô lớn từ dự án nghiên cứu tự kỷ SPARK của Mỹ với hơn 113.000 trẻ tham gia, các bậc cha mẹ báo cáo rằng có đến 16% trẻ tự kỷ gặp các rối loạn nghiêm trọng về ăn uống. Đáng chú ý hơn, cứ 5 trẻ tự kỷ thì có 1 trẻ có nguy cơ cao mắc chứng rối loạn né tránh/hạn chế nạp thức ăn (ARFID) – một thể kén ăn cực đoan có thể ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển. Để tìm hiểu sâu hơn về các biểu hiện tâm lý và hành vi này, cha mẹ có thể tham khảo thêm tại chuyên mục Kiến thức về trẻ đặc biệt để có cái nhìn khoa học và chính xác nhất.
Nhiều phụ huynh thường rơi vào trạng thái căng thẳng tột độ mỗi khi đến bữa tối, lo sợ những trận khóc lóc, ăn vạ của con nếu không chuẩn bị đúng món ăn “ruột” – thường là thức ăn nhanh đơn điệu như gà rán, khoai tây chiên hay mì ống của một thương hiệu nhất định. Bên cạnh áp lực tinh thần, nỗi lo về việc chế độ ăn nghèo nàn này gây ra táo bón, đau dạ dày hay các vấn đề đường ruột (vốn rất phổ biến ở người tự kỷ) luôn đè nặng lên các gia đình, tạo nên một vòng lặp căng thẳng không lối thoát.
Tại sao trẻ tự kỷ biếng ăn và nhạy cảm với thực phẩm?
Y văn thế giới và các nghiên cứu khoa học chỉ ra rằng những đặc điểm cốt lõi của hội chứng tự kỷ đóng vai trò quyết định đối với các rối loạn ăn uống. Trẻ tự kỷ thường có sự nhạy cảm quá mức về giác quan (sensory processing issues), bao gồm xúc giác, vị giác và khứu giác. Khi ăn, tất cả các giác quan này bị kích thích cùng một lúc, khiến trẻ dễ bị quá tải cảm giác và hoảng sợ trước những món ăn có kết cấu lạ, màu sắc bất thường hoặc mùi vị quá nồng.
Bên cạnh đó, sự rập khuôn và nỗi sợ hãi sự thay đổi cũng là một rào cản lớn. Tiến sĩ Emily S. Kuschner, một nhà nghiên cứu tự kỷ uy tín, đã giải thích trong một bài phỏng vấn hỏi đáp chuyên sâu rằng: “Thức ăn thực chất là một thứ cực kỳ khó dự đoán trước.” Một quả dâu tây có thể ngọt hoặc chua, một miếng thịt có thể mềm hoặc dai – sự không đồng nhất này khiến những đứa trẻ luôn tìm kiếm sự ổn định cảm thấy bất an. Do đó, chúng có xu hướng chỉ chọn những thực phẩm công nghiệp được chế biến sẵn vì chúng luôn có hương vị và kết cấu giống hệt nhau ở mọi lần ăn.
Để giúp trẻ vượt qua những rào cản tâm lý này, việc can thiệp sớm thông qua một chương trình giáo dục đặc biệt toàn diện là vô cùng cần thiết. Chương trình này không chỉ tập trung vào phát triển nhận thức, ngôn ngữ mà còn tích hợp các liệu pháp điều hòa cảm giác, giúp trẻ thích nghi tốt hơn với những thay đổi xung quanh, bao gồm cả các loại thực phẩm mới trên bàn ăn.
Khi nào kén ăn trở nên bệnh lý? Hội chứng ARFID ở trẻ tự kỷ biếng ăn
Khi tình trạng kén ăn của trẻ vượt quá giới hạn thông thường, nó có thể đã tiến triển thành Rối loạn né tránh/hạn chế nạp thức ăn (ARFID). Theo Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM-5), ARFID là một hội chứng đặc trưng bởi việc hạn chế ăn uống nghiêm trọng do nhạy cảm giác quan hoặc sợ hãi hậu quả tiêu cực của việc ăn uống (như nghẹn, nôn mửa), dẫn đến sụt cân nghiêm trọng hoặc không thể tăng trưởng thể chất bình thường.
Khác với các rối loạn ăn uống thông thường như chán ăn tâm thần, những người mắc ARFID không hề có sự lệch lạc về nhận thức vóc dáng hay mong muốn giảm cân. Tuy vậy, tác động của nó lên sức khỏe thể chất lại cực kỳ nghiêm trọng. Một nghiên cứu trên 5.100 người tự kỷ trong cơ sở dữ liệu SPARK cho thấy có đến 21% trẻ em tự kỷ có nguy cơ cao mắc ARFID, nhưng thực tế chỉ có khoảng 1% nhận được chẩn đoán y khoa chính thức. Các kết quả này được công bố chi tiết trong báo cáo nghiên cứu ARFID của SPARK.
Phát biểu về thực trạng này, Tiến sĩ Jacob J. Michaelson, PGS.TS Khoa Tâm thần học tại Đại học Iowa (Mỹ), cảnh báo: “Rất nhiều người và cả các bác sĩ lâm sàng chưa thực sự chú ý đến ARFID như một tình trạng cần can thiệp y tế. Về lâu dài, chế độ dinh dưỡng nghèo nàn do ARFID gây ra sẽ tích lũy tác động tiêu cực lên sức khỏe tổng thể, và điều này có thể chỉ biểu hiện rõ ràng khi họ bước vào độ tuổi trưởng thành.”
Các liệu pháp can thiệp hành vi giúp cải thiện tình trạng trẻ tự kỷ biếng ăn
Nhiều cha mẹ khi đưa con đi khám thường nhận được lời khuyên mang tính xoa dịu từ các bác sĩ rằng kén ăn chỉ là một giai đoạn phát triển và trẻ sẽ tự vượt qua khi lớn lên. Tuy nhiên, bà Dena E. Kelly, một nhà phân tích hành vi được chứng nhận (BCBA) kiêm nhà trị liệu ăn uống tại Focused Approach, cho rằng việc bỏ qua vấn đề này là một sai lầm lớn. Ngay cả khi trẻ không bị suy dinh dưỡng nặng, chứng kén ăn cực đoan vẫn có thể cô lập trẻ về mặt xã hội và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sinh hoạt của cả gia đình.
Bà Kelly chia sẻ: “Đối với hầu hết chúng ta, ăn uống là một hoạt động mang tính xã hội cao.” Khi trẻ không thể ăn những thức ăn thông thường, gia đình sẽ khó lòng tham gia các buổi tiệc tùng, cắm trại hè, đi du lịch hay đơn giản là ăn uống tại nhà hàng. Hơn thế nữa, việc cơ thể liên tục ở trạng thái thiếu năng lượng hoặc đói bụng do không chịu ăn cũng ảnh hưởng trực tiếp đến tâm trạng, khiến trẻ dễ cáu gắt, mệt mỏi và bùng nổ cảm xúc hơn.
Trong trị liệu, bà Kelly tiếp cận việc ăn uống giống như bất kỳ hành vi không thể thương lượng nào khác trong ngày của trẻ (như việc phải nắm tay người lớn khi qua đường). Để giúp trẻ mở rộng thực đơn, bà áp dụng phương pháp “chuỗi thức ăn” (food chaining) một cách kiên trì trong nhiều tháng. Ví dụ, nếu một trẻ chỉ ăn mì ống phô mai, tuần đầu tiên bà sẽ giới thiệu một miếng mì sợi nhỏ có bơ kèm với món ăn chính của trẻ. Tuần tiếp theo, trẻ sẽ được thử một miếng mì với sốt cà chua. Tuần sau đó có thể là món bánh kếp phô mai vì nó có kết cấu và hương vị tương tự.
Khi trẻ hoàn thành mục tiêu ăn uống trong ngày, trẻ sẽ nhận được các phần thưởng tích cực như thời gian xem tivi, một chuyến đi công viên hoặc một món đồ chơi yêu thích. Cách tiếp cận này đã giúp nhiều trẻ, từ trẻ nhỏ đến lứa tuổi thiếu niên, vượt qua nỗi sợ hãi thực phẩm một cách tự nhiên. Bà Kelly kể lại câu chuyện về một cậu bé 12 tuổi từng chia sẻ với bà sau quá trình can thiệp thành công: “Cháu từng rất sợ thử đồ ăn mới mà không rõ lý do, nhưng sau khi thử, cháu nhận ra chúng thực sự không tệ đến thế.” Cha mẹ quan tâm có thể xem thêm hội thảo trực tuyến của Dena Kelly về khó khăn ăn uống ở trẻ để có thêm kinh nghiệm thực tế.
Các bước thiết lập thói quen ăn uống lành mạnh tại nhà cho trẻ tự kỷ biếng ăn
Để ngăn ngừa và cải thiện tình trạng biếng ăn ở trẻ tự kỷ, việc thiết lập những nguyên tắc nhất quán trong bữa ăn gia đình tại nhà là vô cùng quan trọng. Dưới đây là các lời khuyên thực tiễn từ chuyên gia Dena Kelly:
- Thiết lập thời gian biểu cố định: Hãy duy trì giờ ăn sáng, ăn trưa, ăn tối và các bữa phụ vào những khung giờ cố định trong ngày. Không để trẻ ăn vặt tự do suốt cả ngày khiến trẻ không còn cảm giác đói khi bước vào bữa chính.
- Giới thiệu sự đa dạng một cách tinh tế: Hãy thử mua các thương hiệu hoặc hương vị khác nhau của cùng một món ăn yêu thích của trẻ để giúp trẻ dần quen với những thay đổi nhỏ trong hương vị và bao bì sản phẩm.
- Tách biệt giữa ăn uống và vui chơi: Tránh sử dụng thức ăn làm công cụ chơi đùa (như dùng pudding để vẽ tranh hoặc giả vờ bông cải xanh là cái cây). Thức ăn chỉ nên được xuất hiện trên bàn ăn với mục đích dinh dưỡng để trẻ hình thành nhận thức đúng đắn.
- Nguyên tắc thử món mới: Chỉ nên giới thiệu một món ăn mới vào một ngày nhất định trong tuần và khuyến khích trẻ thử một miếng nhỏ. Những ngày còn lại trong tuần, hãy để trẻ ăn những món quen thuộc để giảm áp lực tâm lý cho con.
Bên cạnh những nỗ lực tại nhà, sự đồng hành của các đơn vị chuyên môn uy tín như Trung tâm Khánh Anh là vô cùng quan trọng. Với đội ngũ giáo viên giàu kinh nghiệm và các liệu pháp can thiệp hành vi cá nhân hóa, trung tâm sẽ hỗ trợ cha mẹ xây dựng lộ trình can thiệp khoa học, giúp trẻ tự kỷ từng bước vượt qua rào cản tâm lý, cải thiện hành vi ăn uống và phát triển một cách toàn diện cả về thể chất lẫn tinh thần.
