Hành vi ở trẻ tự kỷ thường gặp và cách can thiệp phù hợp
Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD) không còn là một khái niệm xa lạ trong xã hội hiện đại, nhưng việc thấu hiểu và chung sống cùng những “hành vi thách thức” của trẻ vẫn là một hành trình gian nan đối với các bậc phụ huynh. Theo số liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ước tính cứ 100 trẻ em thì có 1 trẻ mắc tự kỷ. Tại Việt Nam, công tác nhận biết và can thiệp sớm đang được các chuyên gia từ Bệnh viện Nhi Trung ương đặc biệt chú trọng nhằm giúp trẻ sớm hòa nhập cộng đồng.
Việc trang bị đầy đủ kiến thức về trẻ đặc biệt là chìa khóa quan trọng nhất để cha mẹ có thể đồng hành cùng con một cách hiệu quả. Bài viết dưới đây sẽ phân tích sâu về các hành vi thường gặp ở trẻ tự kỷ và các chiến lược can thiệp khoa học dựa trên tư vấn từ đội ngũ chuyên gia hàng đầu.
1. Tự kỷ và bản chất của các hành vi thách thức
Tự kỷ là một rối loạn phát triển thần kinh phức tạp, đặc trưng bởi những khiếm khuyết về giao tiếp xã hội và các hành vi lặp đi lặp lại. Tuy nhiên, mỗi đứa trẻ là một cá thể duy nhất với mức độ nặng nhẹ và biểu hiện khác nhau.
Trong quá trình chăm sóc, cha mẹ thường gặp phải các “hành vi thách thức” (challenging behavior). Theo định nghĩa chuyên môn, đây là những hành vi không mong muốn, gây hại cho bản thân trẻ, người xung quanh hoặc gây phiền toái, sai lệch với chuẩn mực xã hội. Đối với trẻ tự kỷ, hành vi không chỉ là sự bộc phát cảm xúc mà thường là một “ngôn ngữ thay thế” khi trẻ không thể diễn đạt nhu cầu hoặc sự khó chịu của mình bằng lời nói.
Trẻ tự kỷ thiếu các kỹ năng xã hội cơ bản, dẫn đến việc không biết cách cư xử phù hợp trong các tình huống cụ thể. Để giải quyết vấn đề này, việc tìm kiếm một chương trình giáo dục đặc biệt bài bản là vô cùng cần thiết để rèn luyện kỹ năng thay thế cho trẻ.
2. Nhận diện các nhóm hành vi thách thức thường gặp
2.1. Hành vi xung động và tự làm đau bản thân
Đây là nhóm hành vi gây áp lực lớn nhất lên tâm lý người chăm sóc. Hành vi xung động thường xuất hiện khi trẻ không đạt được thứ mình muốn (đồ ăn, đồ chơi) hoặc bị bắt buộc dừng một hoạt động yêu thích.
- Biểu hiện: La hét, khóc lóc kéo dài, nằm lăn ra sàn, đập tay chân xuống đất. Nặng hơn, trẻ có thể phá hoại đồ đạc, ném đồ, đánh hoặc cắn người xung quanh.
- Hành vi tự làm đau: Đây là biểu hiện đặc biệt nghiêm trọng như đập đầu vào tường, tự tát vào mặt, cấu xé da thịt. Theo các chuyên gia, hành vi này đôi khi xuất phát từ rối loạn cảm giác hoặc là cách trẻ “cưỡng chế” người lớn phải đáp ứng nhu cầu của mình ngay lập tức vì họ cảm thấy sợ hãi khi thấy trẻ bị thương.
2.2. Hành vi chống đối và thiếu hợp tác
Hành vi chống đối xảy ra khi trẻ từ chối thực hiện mệnh lệnh của người lớn. Trẻ có thể nằm gục xuống bàn, ngồi bệt, gồng người hoặc xé sách vở để thể hiện sự phản kháng.
Các chuyên gia tại Khoa Tâm thần – Bệnh viện Nhi Trung ương chỉ ra rằng, có nhiều yếu tố bối cảnh dẫn đến sự chống đối:
- Trẻ mệt mỏi do thiếu ngủ, ốm sốt hoặc đau răng mà không biết nói.
- Môi trường xung quanh quá ồn ào hoặc quá nhiều kích thích.
- Nhiệm vụ người lớn giao quá khó hoặc trẻ đã mất hứng thú.
Hiểu rõ bối cảnh là bước đầu tiên để giảm thiểu sự bùng nổ hành vi ở trẻ.
2.3. Hành vi tăng hoạt động và giảm chú ý
Số liệu nghiên cứu cho thấy có khoảng 60% – 70% trẻ tự kỷ gặp các vấn đề về chú ý. Điều này cản trở lớn đến việc học tập và tiếp thu kỹ năng mới.
- Tăng hoạt động: Trẻ chạy nhảy liên tục không biết mệt, leo trèo nguy hiểm, không thể ngồi yên dù chỉ vài phút. Hệ thần kinh của trẻ thường trong trạng thái hưng phấn quá mức, khiến trẻ luôn ở trạng thái “vận động”.
- Giảm chú ý: Trẻ thường xuyên lờ đi khi được gọi tên, dễ bị phân tán bởi một tiếng động nhỏ, hoặc ngược lại, tập trung quá mức vào một chi tiết nhỏ (như bánh xe quay) mà quên mất nhiệm vụ chính.
2.4. Rối loạn xử lý cảm giác (Sensory Processing Disorder)
Đây là một trong những đặc điểm “ẩn” nhưng cực kỳ quan trọng ở trẻ tự kỷ. Não bộ của trẻ không thể xử lý thông tin từ các giác quan một cách bình thường.
- Quá nhạy cảm: Trẻ có thể bị hoảng loạn bởi tiếng máy sấy tóc, tiếng xe máy, hoặc sợ hãi tột độ khi bị cắt tóc, chạm vào cát.
- Kém nhạy cảm (Tìm kiếm cảm giác): Trẻ thích xoay vòng tròn mà không chóng mặt, thích ngửi đồ vật, hoặc ăn những thứ không phải thực phẩm.
Hành vi la hét hay chạy trốn đôi khi chỉ là cách trẻ tự bảo vệ mình trước những kích thích mà trẻ thấy “đau đớn” dù với người bình thường là rất nhẹ nhàng.
2.5. Hành vi định hình và sở thích thu hẹp
Trẻ tự kỷ thường có xu hướng giữ môi trường sống “bất di bất dịch”. Bất kỳ sự thay đổi nhỏ nào cũng có thể dẫn đến khủng hoảng.
- Định hình: Vẫy tay, xoắn ngón tay, đi kiễng gót.
- Rập khuôn: Chỉ đi đúng một con đường về nhà, chỉ ăn đúng một loại bát, xếp đồ chơi thành hàng dài ngay ngắn.
- Sở thích thu hẹp: Chỉ quan tâm đến logo, biển số xe, hoặc các con số mà bỏ qua việc tương tác với bạn bè.
3. Chiến lược can thiệp và hỗ trợ phù hợp
Để điều chỉnh hành vi thách thức, cha mẹ cần sự kiên nhẫn và một phương pháp tiếp cận khoa học. Việc phối hợp giữa gia đình và các trung tâm chuyên biệt như Trung tâm Khánh Anh sẽ giúp trẻ có một lộ trình phát triển toàn diện.
3.1. Phân tích chức năng hành vi (ABC)
Trước mỗi hành vi của trẻ, hãy quan sát:
- A (Antecedent – Tiền đề): Chuyện gì đã xảy ra ngay trước khi trẻ có hành vi đó?
- B (Behavior – Hành vi): Trẻ đã làm gì cụ thể?
- C (Consequence – Hệ quả): Người lớn đã phản ứng thế nào và trẻ nhận được gì sau đó?
Nếu trẻ khóc để được ăn kẹo và bạn cho kẹo, bạn đang vô tình củng cố hành vi khóc của trẻ cho những lần sau.
3.2. Thay đổi môi trường và phương thức giao tiếp
Vì trẻ tự kỷ gặp khó khăn về ngôn ngữ, hãy sử dụng hình ảnh (PECS) hoặc lịch trình bằng tranh để trẻ biết việc gì sẽ xảy ra tiếp theo. Điều này làm giảm sự lo âu và các hành vi chống đối do bất ngờ.
3.3. Can thiệp giáo dục đặc biệt chuyên sâu
Một chương trình giáo dục đặc biệt chất lượng sẽ tập trung vào:
- Trị liệu điều hòa cảm giác để trẻ thích nghi với môi trường.
- Dạy trẻ kỹ năng yêu cầu thay vì la hét.
- Sử dụng các biện pháp củng cố tích cực (khen ngợi, phần thưởng) khi trẻ có hành vi đúng mực.
4. Lời khuyên từ chuyên gia
ThS.BSCKII Thành Ngọc Minh và đội ngũ bác sĩ tại Khoa Tâm thần – Bệnh viện Nhi Trung ương nhấn mạnh rằng: “Việc nhận biết sớm các hành vi thách thức không phải để dán nhãn trẻ, mà để chúng ta tìm ra giải pháp hỗ trợ phù hợp nhất. Cha mẹ cần giữ bình tĩnh, tránh trừng phạt thân thể vì điều này chỉ làm tăng thêm sự xung động của trẻ.”
Bên cạnh việc thăm khám tại các bệnh viện lớn, phụ huynh nên chủ động tìm hiểu thêm các kiến thức về trẻ đặc biệt từ các nguồn uy tín và các tổ chức chuyên môn để xây dựng một môi trường sống thân thiện, thấu hiểu cho con ngay tại nhà.
Hành trình cùng trẻ tự kỷ là một cuộc chạy marathon dài hơi. Sự thấu hiểu về bản chất của hành vi thách thức sẽ biến những áp lực thành cơ hội để cha mẹ và trẻ xích lại gần nhau hơn, giúp trẻ tự tin hơn trong quá trình hòa nhập xã hội.
Tài liệu tham khảo chính:
1. American Psychiatric Association (2013), Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (DSM-5).
2. Tài liệu can thiệp trẻ tự kỷ – Bệnh viện Nhi Trung ương.
3. Đứa trẻ khác biệt – Nhận diện rối loạn xử lý cảm giác (NXB Thế Giới).
Thông tin bài viết được tổng hợp từ đội ngũ chuyên gia: ThS.BSCKII Thành Ngọc Minh; TS.BS Nguyễn Mai Hương; ThSTL Nguyễn Thị Hồng Thúy; ThS.ĐD Nguyễn Thị Thanh Nhàn; ThS.GDĐB Mai Thị Xuân Thu; ĐD Trần Thị Thanh Tâm (Khoa Tâm thần – Bệnh viện Nhi Trung ương).
