Các dạng rối loạn ngôn ngữ ở trẻ em và người lớn là vấn đề y tế và giáo dục đặc biệt được quan tâm nhiều hiện nay, gây ra không ít trở ngại trong giao tiếp và sinh hoạt hàng ngày. Việc nắm bắt khái niệm cốt lõi cùng hệ thống phân loại chi tiết sẽ giúp phụ huynh và người chăm sóc nhận diện sớm, từ đó định hướng phương pháp can thiệp hiệu quả cho người bệnh.
Các dạng rối loạn ngôn ngữ thường gặp và bản chất của tình trạng này
Rối loạn ngôn ngữ (DLD) là tình trạng suy giảm ngôn ngữ cụ thể, chứng khó phát triển ngôn ngữ hoặc chậm phát triển ngôn ngữ, khiến người mắc phải gặp nhiều cản trở trong việc truyền đạt và tiếp nhận thông tin qua lời nói, chữ viết hay cử chỉ. Đây là một trong những chứng rối loạn phát triển phổ biến nhất, với số liệu khảo sát cho thấy cứ 14 trẻ em ở bậc mẫu giáo thì sẽ có 1 trẻ gặp phải tình trạng này và có xu hướng kéo dài đến tuổi trưởng thành.
Theo y học, hiện tượng này hoàn toàn khác biệt với các nguyên nhân do khiếm khuyết thính giác, chứng tự kỷ hay do thiếu môi trường tiếp xúc với ngôn ngữ. Khả năng nghe, nói, đọc và viết đều có thể bị tác động tiêu cực, làm gián đoạn quá trình tiếp thu tri thức và tương tác xã hội của người bệnh. Việc nhận diện chính xác các thể bệnh dựa trên vị trí tổn thương thần kinh là chìa khóa quan trọng để đưa ra phác đồ hỗ trợ phù hợp.
Theo các chuyên gia y tế, hệ thống phân loại các hình thái bệnh lý này rất đa dạng, tương ứng với các vùng chức năng khác nhau trên hệ thần kinh trung ương. Việc thấu hiểu đặc điểm của từng thể loại sẽ giúp tối ưu hóa quá trình trị liệu ngôn ngữ và can thiệp cho trẻ chậm nói một cách khoa học nhất.
Rối loạn ngôn ngữ diễn đạt và tiếp thu
Các thể rối loạn tập trung vào khả năng diễn đạt hoặc tiếp thu thông tin thường xuất hiện do những tổn thương cụ thể tại các vùng vỏ não chịu trách nhiệm xử lý tín hiệu ngôn ngữ. Dưới đây là các dạng lâm sàng phổ biến:
Rối loạn ngôn ngữ diễn đạt (Chứng mất ngôn ngữ Broca)
Rối loạn ngôn ngữ diễn đạt hay còn gọi là chứng mất ngôn ngữ không lưu loát, đặc trưng bởi sự sụt giảm rõ rệt trong khả năng nói tự nhiên và phá vỡ cấu trúc ngữ pháp thông thường. Bệnh nhân thường bỏ quên các từ liên kết, từ nối như “và”, “nhưng”, “hoặc” trong văn bản lẫn lời nói, đồng thời suy giảm khả năng lặp lại các cụm từ, dù năng lực thông hiểu nội dung vẫn còn nguyên vẹn.
Vị trí tổn thương thường nằm ở phần nắp trán, vùng vỏ não vận động, tiểu thùy đỉnh dưới, thể vân ngoài và hệ thống chất trắng quanh não thất. Người bệnh gặp khó khăn lớn khi muốn bày tỏ cảm xúc, nhu cầu cá nhân qua lời nói miệng, chữ viết hoặc ký hiệu dù họ hoàn toàn hiểu được nội dung đối phương đang truyền đạt.
Rối loạn ngôn ngữ tiếp thu (Chứng mất ngôn ngữ Wernicke)
Ngược lại với thể Broca, rối loạn ngôn ngữ tiếp thu hay chứng mất ngôn ngữ Wernicke là tình trạng người bệnh gặp rắc rối nghiêm trọng trong việc thấu hiểu ý nghĩa ngôn ngữ từ người khác. Tuy nhiên, các yếu tố về tốc độ phát âm, nhịp điệu, cách phát âm và cấu trúc ngữ pháp của bản thân người bệnh vẫn duy trì ở mức bình thường.
Nguyên nhân chủ yếu dẫn đến thể bệnh này là do đột quỵ thiếu máu cục bộ tác động trực tiếp đến thùy thái dương sau của bán cầu não. Các biểu hiện bất thường này thường thể hiện rõ rệt trước khi trẻ bước qua tuổi lên bốn, đòi hỏi các chương trình giáo dục đặc biệt và can thiệp sớm.
Rối loạn ngôn ngữ toàn bộ và các thể xuyên vỏ não
Bên cạnh các thể đơn lẻ, y học ghi nhận những dạng phức tạp hơn do diện tích tổn thương rộng hoặc ảnh hưởng đến các mạng lưới liên kết thần kinh diện rộng.
Rối loạn ngôn ngữ toàn bộ
Rối loạn ngôn ngữ toàn bộ là thể bệnh nặng nề nhất, khiến người mắc phải mất hoàn toàn các chức năng nói, bao gồm cả chức năng ngôn ngữ cảm giác lẫn ngôn ngữ vận động. Vị trí tổn thương chiếm diện tích lớn tại trung tâm ngôn ngữ nằm ở vùng trước và sau rãnh vỏ não Rolando, thường bắt nguồn từ tình trạng nhồi máu não toàn bộ động mạch não giữa thuộc bán cầu ưu thế.
Rối loạn ngôn ngữ vận động xuyên vỏ não
Thể vận động xuyên vỏ não có nhiều nét tương đồng với chứng mất ngôn ngữ Broca, nổi bật với biểu hiện khó khăn trong việc diễn đạt ngôn ngữ trôi chảy, kèm theo sự biến đổi về ngữ điệu và phát âm lộn xộn. Điểm khác biệt là người bệnh vẫn giữ được khả năng thông hiểu và lặp lại câu khá tốt, ví dụ như có thể dễ dàng lặp lại câu ngắn khi được yêu cầu.
Rối loạn ngôn ngữ cảm giác xuyên vỏ não
Trong trường hợp rối loạn ngôn ngữ cảm giác xuyên vỏ não, bệnh nhân duy trì được lời nói trôi chảy, đúng ngữ pháp và phát âm rõ ràng nhưng hoàn toàn không thể hiểu được ý nghĩa câu nói của người khác. Do đó, câu trả lời của họ thường không ăn khớp hoặc không tương xứng với nội dung câu hỏi đặt ra từ người đối diện.
Tình trạng này xuất phát từ các tổn thương thực thể tại điểm nối giữa thùy thái dương, đỉnh và chẩm phía sau hồi thái dương trên, có sự chồng lấn với vùng tổn thương của thể Wernicke.
Rối loạn ngôn ngữ xuyên vỏ não hỗn hợp
Đây là dạng bệnh lý hiếm gặp, kết hợp đồng thời các triệu chứng của thể cảm giác và vận động xuyên vỏ não. Người bệnh vừa bị suy giảm độ lưu loát khi nói, vừa kém khả năng thông hiểu, trong khi khả năng lặp lại từ ngữ vẫn được bảo tồn tương đối tốt.
Nguyên nhân chủ yếu gây ra thể hỗn hợp này là do các vùng liên kết ngôn ngữ xung quanh bị tổn thương, cô lập hai trung tâm Broca và Wernicke khỏi hệ thống thần kinh trung ương. Đột quỵ đầu nguồn tại các vùng liên kết do hẹp động mạch cảnh trong nghiêm trọng là tác nhân phổ biến dẫn đến tình trạng này.