Dấu hiệu sớm ở trẻ tự kỷ bố mẹ không nên bỏ qua

Rối loạn phổ tự kỷ (Autism Spectrum Disorder – ASD) không còn là một khái niệm xa lạ trong xã hội hiện đại, nhưng việc nhận diện đúng và đủ các dấu hiệu từ giai đoạn sớm vẫn là một thách thức lớn đối với nhiều bậc phụ huynh. Theo số liệu từ Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (CDC – Hoa Kỳ), tỷ lệ trẻ mắc tự kỷ đang có xu hướng gia tăng, hiện nay ước tính cứ khoảng 36 trẻ em thì có 1 trẻ được chẩn đoán mắc rối loạn này. Tại Việt Nam, con số trẻ mắc ASD cũng đang tăng lên đáng kể, đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt từ gia đình và cộng đồng.

Tự kỷ là một rối loạn phát triển thần kinh phức tạp, kéo dài suốt đời, ảnh hưởng trực tiếp đến cách một người giao tiếp và tương tác với những người xung quanh. Tuy nhiên, các chuyên gia y tế tại Bệnh viện Y học cổ truyền và Phục hồi chức năng Nguyên Phúc nhấn mạnh rằng, “tự kỷ không phải là bệnh, mà là một sự khác biệt về sự phát triển của não bộ”. Nếu được phát hiện sớm trong “giai đoạn vàng” (thường là trước 3 tuổi) và can thiệp đúng phương pháp, trẻ hoàn toàn có cơ hội cải thiện kỹ năng sống, học tập và hòa nhập xã hội.

Dưới đây là phân tích chi tiết về 7 dấu hiệu nhận biết sớm rối loạn phổ tự kỷ mà cha mẹ tuyệt đối không nên lơ là.

1. Không phản ứng khi được gọi tên

Thông thường, trẻ từ 6 đến 9 tháng tuổi đã bắt đầu nhận biết được âm thanh quen thuộc và phản ứng khi nghe thấy tên mình bằng cách quay đầu lại, mỉm cười hoặc phát ra âm thanh đáp lại. Tuy nhiên, đối với trẻ có nguy cơ mắc rối loạn phổ tự kỷ, sự phản hồi này thường rất mờ nhạt hoặc hoàn toàn không có.

Nhiều phụ huynh ban đầu lầm tưởng trẻ bị khiếm thính hoặc do trẻ đang quá tập trung vào một việc gì đó. Tuy nhiên, nếu bạn gọi tên trẻ nhiều lần, ở khoảng cách gần và trong môi trường yên tĩnh mà trẻ vẫn dửng dưng như không nghe thấy, đây là một dấu hiệu cảnh báo đỏ. Việc thiếu hụt phản ứng này cho thấy sự khiếm khuyết trong khả năng định hướng xã hội – một trong những nền tảng quan trọng của giao tiếp sớm.

2. Hạn chế hoặc không giao tiếp bằng ánh mắt

Giao tiếp bằng mắt là hình thức giao tiếp phi ngôn ngữ đầu tiên và quan trọng nhất giữa trẻ sơ sinh và người chăm sóc. Ánh mắt giúp trẻ kết nối cảm xúc, hiểu được thái độ của người đối diện và học cách bắt chước các biểu cảm khuôn mặt.

Trẻ mắc tự kỷ thường né tránh ánh mắt, nhìn một cách lơ đãng hoặc chỉ nhìn thoáng qua rồi quay đi chỗ khác. Ngay cả khi được bế trên tay hoặc khi đang được cho bú, trẻ cũng ít khi nhìn thẳng vào mắt mẹ. Sự thiếu hụt này khiến quá trình gắn kết tình cảm trở nên khó khăn hơn. Để hiểu thêm về các khiếm khuyết trong giao tiếp xã hội, phụ huynh có thể tham khảo thêm kiến thức về trẻ đặc biệt để có cái nhìn tổng quan và khoa học nhất.

3. Chậm nói hoặc có sự bất thường trong sử dụng ngôn ngữ

Chậm nói là lý do phổ biến nhất đưa cha mẹ đưa con đi khám. Theo tiêu chuẩn phát triển của WHO, trẻ thường bắt đầu bập bẹ lúc 6 tháng, nói từ đơn lúc 12 tháng và nói được câu ngắn lúc 24 tháng. Trẻ tự kỷ thường có những biểu hiện ngôn ngữ đặc thù như:

• Đến 16 tháng tuổi vẫn chưa nói được từ đơn nào.
• Đến 24 tháng tuổi chưa nói được cụm từ gồm 2 từ có nghĩa.
• Chứng nhại lời (Echolalia): Trẻ lặp lại một cách máy móc những từ hoặc câu mà người khác vừa nói hoặc nghe được từ tivi, quảng cáo mà không hiểu ý nghĩa.
• Giọng nói có thể đều đều, không có ngữ điệu hoặc cao vút một cách bất thường.

Bên cạnh đó, một số trẻ từng có vài từ đơn lúc 12-18 tháng nhưng sau đó đột ngột “biến mất” hoặc không phát triển thêm, đây gọi là sự thoái lui ngôn ngữ – một dấu hiệu cực kỳ quan trọng trong chẩn đoán ASD.

4. Thiếu hụt các cử chỉ giao tiếp cơ bản (Chỉ tay, vẫy tay)

Trước khi biết nói, trẻ bình thường sử dụng các cử chỉ để thể hiện nhu cầu như: chỉ tay vào món đồ chơi mình thích, vẫy tay “bye bye”, lắc đầu khi không muốn ăn hoặc gật đầu đồng ý. Trẻ tự kỷ thường thiếu hụt khả năng “chú ý chung” (joint attention). Thay vì chỉ tay để thu hút sự chú ý của người lớn, trẻ thường cầm tay người lớn đặt vào vật mà trẻ muốn (dùng tay người khác như một công cụ) thay vì dùng cử chỉ của chính mình để giao tiếp.

Sự thiếu hụt cử chỉ này phản ánh khó khăn trong việc hiểu rằng giao tiếp là một quá trình tương tác hai chiều. Tại các cơ sở chuyên biệt như Trung tâm Khánh Anh, các chuyên gia luôn ưu tiên đánh giá khả năng sử dụng cử chỉ này để xác định mức độ can thiệp cần thiết cho trẻ.

5. Các hành vi rập khuôn và lặp đi lặp lại

Một trong những đặc điểm điển hình của rối loạn phổ tự kỷ theo tiêu chuẩn DSM-5 là sự hiện diện của các hành vi rập khuôn. Trẻ có thể dành hàng giờ để thực hiện một hành động lặp đi lặp lại mà không thấy chán, ví dụ như:

• Vẫy tay (kiểu cánh chim), xoay người vòng tròn, đi kiễng gót.
• Xếp ô tô hoặc đồ chơi thành một hàng dài thẳng tắp thay vì chơi đúng công năng của chúng.
• Say mê những vật có chuyển động xoay tròn như cánh quạt, bánh xe ô tô, lồng máy giặt.
• Cứng nhắc với các lịch trình sinh hoạt: Chỉ đi một con đường nhất định, chỉ ngồi một chỗ ăn nhất định, nếu thay đổi trẻ sẽ trở nên hoảng loạn hoặc cáu gắt dữ dội.

6. Khó khăn trong tương tác và kết nối xã hội

Trẻ tự kỷ thường được ví như đang sống trong một thế giới riêng. Trẻ ít có nhu cầu chia sẻ niềm vui, sự quan tâm hoặc thành tích với người khác. Bạn sẽ thấy trẻ không biết chơi giả vờ (như giả vờ nghe điện thoại, cho búp bê ăn, nấu ăn…) – đây là một cột mốc phát triển trí tuệ quan trọng bị thiếu hụt.

Trẻ cũng khó khăn trong việc nhận diện cảm xúc của người khác. Ví dụ, khi mẹ khóc hoặc bị đau, trẻ có thể không có phản ứng gì hoặc thậm chí cười đùa vì không hiểu được ngữ cảnh cảm xúc đó. Điều này khiến việc kết bạn và chơi cùng bạn bè đồng trang lứa trở nên vô cùng gian nan.

7. Nhạy cảm quá mức hoặc kém phản ứng với các giác quan

Hệ thống thần kinh của trẻ tự kỷ xử lý thông tin cảm giác một cách khác biệt. Trẻ có thể có những phản ứng cực đoan với môi trường xung quanh:

• Nhạy cảm quá mức: Trẻ bịt tai khi nghe tiếng máy sấy tóc, tiếng máy hút bụi, hoặc sợ hãi ánh sáng quá mạnh. Trẻ có thể cực kỳ kén ăn vì không chịu được cấu trúc của một số loại thực phẩm (quá mềm, quá dai hoặc có mùi lạ).
• Kém phản ứng: Ngược lại, một số trẻ dường như không biết đau. Trẻ có thể bị ngã rất đau nhưng không khóc, hoặc thích va chạm mạnh, thích cảm giác bị ép chặt.

Tầm quan trọng của việc phát hiện sớm và can thiệp toàn diện

Các nghiên cứu khoa học đã chứng minh rằng não bộ của trẻ nhỏ có tính linh hoạt cực cao (neuroplasticity). Việc áp dụng một chương trình giáo dục đặc biệt phù hợp ngay từ giai đoạn sớm có thể giúp “tái cấu trúc” các kết nối thần kinh, giúp trẻ học được các kỹ năng bù trừ cho những khiếm khuyết của mình.

Tại Bệnh viện Y học cổ truyền và Phục hồi chức năng Nguyên Phúc, chúng tôi áp dụng mô hình can thiệp đa chuyên khoa, kết hợp tinh hoa y học cổ truyền và y học hiện đại, mang lại hiệu quả vượt trội cho trẻ tự kỷ:

• Châm cứu và Xoa bóp bấm huyệt: Giúp điều hòa kinh lạc, tăng cường lưu thông máu não, giúp trẻ an thần, giảm các hành vi tăng động và cải thiện giấc ngủ.
• Trị liệu ngôn ngữ và hành vi: Các kỹ thuật can thiệp hiện đại giúp trẻ hình thành phản xạ giao tiếp, tăng vốn từ và giảm thiểu các hành vi tiêu cực.
• Y học cổ truyền: Sử dụng các bài thuốc quý giúp bổ bổ can thận, ích trí, tăng cường khả năng tập trung cho trẻ một cách an toàn và lành tính.
• Tư vấn tâm lý cho phụ huynh: Chúng tôi hiểu rằng cha mẹ chính là người thầy tốt nhất của trẻ. Bệnh viện luôn hỗ trợ hướng dẫn phụ huynh cách tương tác và can thiệp tại gia đình để duy trì hiệu quả điều trị.

Tự kỷ không phải là dấu chấm hết cho tương lai của trẻ. Với sự kiên trì của cha mẹ và sự hỗ trợ từ đội ngũ chuyên gia giàu kinh nghiệm, nhiều trẻ tự kỷ đã có thể đi học, có nghề nghiệp và sống độc lập. Đừng chờ đợi cho đến khi các dấu hiệu trở nên quá rõ ràng, bởi khi đó “giai đoạn vàng” có thể đã trôi qua.