Tương lai của trẻ tự kỷ tại Việt Nam hiện đang là một trong những chủ đề nhận được sự quan tâm đặc biệt từ giới chuyên môn, các nhà hoạch định chính sách cũng như toàn xã hội. Các nghiên cứu khoa học và thực tiễn lâm sàng đều khẳng định rằng, việc phát hiện sớm và áp dụng các biện pháp can thiệp đúng cách trong giai đoạn vàng trước 4 tuổi đóng vai trò quyết định đến khả năng hòa nhập của trẻ. Để mang lại cuộc sống tốt đẹp hơn cho các em, sự phối hợp đồng bộ giữa hệ thống chính sách an sinh, mạng lưới y tế và các trung tâm giáo dục đặc biệt chuyên biệt chính là chìa khóa then chốt.
Thực trạng báo động và những trăn trở về tương lai của trẻ tự kỷ tại Việt Nam
Theo số liệu từ Tổng cục Thống kê, Việt Nam hiện có khoảng 6,2 triệu người khuyết tật từ 2 tuổi trở lên, trong đó số người mắc chứng tự kỷ ước tính khoảng 1 triệu người. Bức tranh dịch tễ học này ngày càng báo động khi tỷ lệ trẻ sinh ra mắc chứng rối loạn phổ tự kỷ (ASD) đạt tới 1%, với số lượng trẻ được chẩn đoán tăng vọt 50 lần trong giai đoạn 2000 – 2007. Tự kỷ hiện cũng chiếm tới 30% tổng số trẻ mắc các khuyết tật học đường, tạo nên những thách thức vô cùng lớn cho hệ thống giáo dục quốc gia.
Hưởng ứng Ngày Thế giới nhận thức về Tự kỷ (2/4), Ban Chuyên đề Báo Nhân Dân đã tổ chức buổi tọa đàm “Tương lai nào cho trẻ tự kỷ?”. Rối loạn phổ tự kỷ gây ảnh hưởng kéo dài suốt đời đến các chức năng cá nhân và chất lượng sống, kéo theo gánh nặng kinh tế lâu dài cho cả gia đình và xã hội. Ước tính, hơn 1 triệu trẻ tự kỷ hiện tại sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống sinh hoạt, tâm lý của khoảng 8 triệu người thân xung quanh họ, đòi hỏi những chính sách hỗ trợ thực chất và bao quát hơn.
Để đồng hành cùng con trẻ vượt qua giai đoạn khó khăn ban đầu, việc tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên sâu tại các cơ sở uy tín như Trung tâm Khánh Anh là hướng đi vô cùng thiết thực. Gia đình có thể tham khảo thêm cẩm nang giúp trẻ tự kỷ đối phó với lo âu để xây dựng môi trường sống thân thiện, ổn định tâm lý và thúc đẩy sự tự tin, giúp các con từng bước làm quen với các kỹ năng tương tác xã hội cơ bản.
Nhận diện sớm các dấu hiệu rối loạn phổ tự kỷ để bảo đảm tương lai của trẻ tự kỷ
Thạc sĩ, bác sĩ Nguyễn Mai Hương – Phó Trưởng khoa Tâm thần, Bệnh viện Nhi Trung ương cho biết, trong báo cáo cuối năm 2024, khoa đã tiếp đón trên 45.000 lượt trẻ đến khám sức khỏe tâm thần, trong đó xấp xỉ 20% (gần 10.000 lượt) liên quan đến tự kỷ. Hiện nay, độ tuổi cha mẹ đưa con đi khám ngày càng thấp xuống, thậm chí trước 2 tuổi, khi các dấu hiệu ban đầu còn mơ hồ. Điều này cho thấy nhận thức của xã hội và gia đình về chứng rối loạn phát triển này đã có những chuyển biến tích cực.
Mặc dù nguyên nhân tự kỷ chưa được xác định rõ, các nhà khoa học hiện nghiêng về yếu tố gene di truyền tương tác với môi trường như biến chứng thai kỳ hay bệnh lý sơ sinh. Bác sĩ Hương nhấn mạnh vaccine không liên quan đến tự kỷ, và việc thiếu sự quan tâm của cha mẹ chỉ làm nặng thêm biểu hiện chứ không phải nguyên nhân gây bệnh. Do đó, việc tích lũy Kiến thức về trẻ đặc biệt sẽ giúp cha mẹ hiểu đúng bản chất hội chứng và có hướng xử lý khoa học.
Nhiều gia đình vì tin theo mẹo dân gian hoặc e ngại sự thật đã vô tình bỏ lỡ cơ hội can thiệp vàng khi trẻ bước sang tuổi 4-5. Để cải thiện hành vi giao tiếp, cha mẹ nên áp dụng sớm 7 bước giúp cải thiện hiệu quả giao tiếp bằng mắt ở trẻ tự kỷ dưới sự hướng dẫn của các nhà chuyên môn, giúp trẻ xây dựng nền tảng tương tác xã hội tự nhiên nhất.
Can thiệp sớm trước 4 tuổi – Cánh cửa vàng mở ra tương lai của trẻ tự kỷ tốt đẹp hơn
Bác sĩ Nguyễn Mai Hương nhấn mạnh giai đoạn vàng để can thiệp thúc đẩy phát triển não bộ tốt nhất là trước 4 tuổi, đặc biệt là trước 3 tuổi. Mặc dù tự kỷ chưa có phương pháp điều trị khỏi hoàn toàn, nhưng nếu trẻ được phát hiện sớm, can thiệp đúng cách và đủ thời gian thì những khiếm khuyết chức năng sẽ giảm đi đáng kể. Điều này không chỉ giúp nâng cao chất lượng sống cho chính các con mà còn giảm bớt áp lực kinh tế cho gia đình.
Cha mẹ đóng vai trò vô cùng cốt lõi khi phải chủ động nắm bắt thông tin, học hỏi kỹ năng để cùng đồng hành với các nhà chuyên môn thay vì phó mặc hoàn toàn cho cơ sở trị liệu. Việc xây dựng một chương trình giáo dục đặc biệt cá nhân hóa, phù hợp với từng mốc phát triển riêng biệt của trẻ sẽ tạo ra sự nhất quán trong phương pháp dạy dỗ giữa trường học và gia đình, mang lại hiệu quả tối ưu.
Theo các nghiên cứu từ Hiệp hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), trẻ nhận được sự can thiệp tích cực trước 3 tuổi có tới 70% cơ hội phát triển ngôn ngữ chức năng và có thể theo học tại các trường tiểu học hòa nhập. Ngược lại, nếu can thiệp muộn sau 5 tuổi, khi các hành vi rập khuôn đã định hình, việc trị liệu sẽ gặp rất nhiều khó khăn và tốn kém. Do đó, sự nhạy bén của cha mẹ trong việc phát hiện các dấu hiệu bất thường đóng vai trò quyết định cứu cánh cuộc đời trẻ.
Vai trò của y tế và giáo dục chuyên biệt trong việc định hình tương lai của trẻ tự kỷ
Tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng – đại diện Cục Bà mẹ và Trẻ em (Bộ Y tế) cho biết, Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách, luật pháp dành cho trẻ khuyết tật và tự kỷ, như Luật Người khuyết tật và Luật Trẻ em. Những quy định này bảo đảm đầy đủ các quyền lợi về y tế, giáo dục, dạy nghề và bảo trợ xã hội cho trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, giúp các em có điểm tựa vững chắc để vươn lên.
Bên cạnh đó, Tiến sĩ Hồng đặc biệt lưu ý việc bảo vệ đời sống riêng tư của trẻ tự kỷ, ngăn chặn tình trạng lộ hình ảnh trên mạng xã hội. Đồng thời, cần phòng chống xâm hại trong quá trình trị liệu, đặc biệt là với các bé gái, và tránh để trẻ bị lợi dụng hình ảnh tham gia các hoạt động trái pháp luật. Ngành y tế sẽ tiếp tục hoàn thiện chính sách, nâng cao hoạt động truyền thông và tổ chức tập huấn nâng cao kỹ năng cho cha mẹ lẫn đội ngũ y tế cơ sở.
Việc hướng nghiệp và hỗ trợ các gia đình khó khăn kinh tế hiện vẫn là một bài toán khó, đòi hỏi sự tham gia của các tổ chức giáo dục chuyên biệt tư nhân. Những đơn vị uy tín như Trung tâm Khánh Anh đang nỗ lực xây dựng các mô hình can thiệp toàn diện, không chỉ đồng hành cùng y tế công lập mà còn mở ra cơ hội tiếp cận dịch vụ chất lượng cho trẻ em nghèo ở vùng sâu, vùng xa.
Xây dựng chính sách an sinh xã hội toàn diện để bảo vệ tương lai của trẻ tự kỷ
Về góc độ chính sách, ông Đặng Hoa Nam – nguyên Cục trưởng Cục Trẻ em cho rằng chính sách an sinh xã hội của Việt Nam cần phân định rõ ràng giữa “trợ giúp xã hội” và “trợ cấp xã hội”. Trợ cấp xã hội cần được mở rộng và nâng cao ở mức bao quát hơn để bảo đảm mức sống trung bình cho trẻ tự kỷ, thay vì chỉ dừng lại ở các khoản hỗ trợ tối thiểu mang tính chất xóa đói giảm nghèo cho các gia đình khó khăn.
Ông Nam đề xuất cần sớm thành lập các trung tâm dịch vụ chuyên biệt cho trẻ tự kỷ để vừa chăm sóc bán trú, trị liệu vừa hướng nghiệp cho các con, đồng thời giảm bớt gánh nặng cho cha mẹ. Mô hình dịch vụ chăm sóc ban ngày như đang triển khai tại Đà Nẵng là một giải pháp thiết thực cần được nhân rộng ra nhiều địa phương khác trên cả nước, giúp giải phóng sức lao động và giảm thiểu áp lực tâm lý cho các gia đình.
Nhiều trẻ tự kỷ sở hữu những khả năng đặc biệt mà người bình thường không có được trong các lĩnh vực cụ thể như công nghệ, nghệ thuật hay toán học. Việc thiết kế những chính sách khuyến khích, bồi dưỡng các tiềm năng đặc thù này sẽ giúp trẻ tự lập, có nghề nghiệp ổn định để tự lo liệu cuộc sống khi bước vào độ tuổi trưởng thành. Đây chính là mục tiêu nhân văn cao cả nhất để mang lại một tương lai bình đẳng và tươi sáng cho các em.