Trong nhiều gia đình hiện đại, tivi và điện thoại dần trở thành “người trông trẻ bất đắc dĩ” khi cha mẹ quá bận rộn. Tuy nhiên, việc lạm dụng các thiết bị này khiến trẻ thiếu tương tác, giảm kích thích ngôn ngữ và trở thành nguyên nhân khiến bé chậm nói. Nhiều bệnh viện nhi đã lên tiếng cảnh báo vì tỷ lệ trẻ chậm nói liên quan đến xem màn hình quá sớm ngày càng tăng.
Tivi, điện thoại và tác động tiêu cực trở thành nguyên nhân khiến bé chậm nói
Tivi điện thoại gây chậm nói cho béBệnh viện Nhi đồng 1 TP.HCM cho biết việc trẻ xem tivi, điện thoại quá nhiều làm tăng nguy cơ chậm nói, nói lắp hoặc nói nhanh không rõ nghĩa. Dù thiết bị điện tử không phải là nguyên nhân duy nhất gây rối loạn ngôn ngữ, chúng góp phần làm trầm trọng hơn tình trạng này. Một phần nguyên nhân là do cha mẹ, người chăm sóc bận rộn nên dùng tivi và điện thoại như “vú em” để trẻ ngồi yên hoặc ăn uống dễ dàng hơn. Tuy nhiên, các thiết bị này không thể thay thế cho những hoạt động quan trọng như đọc sách, chơi tương tác, giao tiếp trực tiếp – những yếu tố nền tảng của phát triển ngôn ngữ.
Chuyên viên tâm lý Trương Quốc Cường (BV Nhi Đồng 2) chia sẻ rằng các chương trình quảng cáo, với tiết tấu nhanh và dồn dập, khiến trẻ tiếp thu thụ động, dễ bắt chước nói líu, nói lắp hoặc phát âm nhưng không hiểu mình nói gì. Tác động mạnh về hình ảnh, âm thanh còn làm trẻ xem đó như một điều kiện để ăn hoặc làm theo yêu cầu, tạo thói quen lệ thuộc vào màn hình. Việc lạm dụng này khiến trẻ không được kích thích ngôn ngữ tự nhiên – yếu tố vô cùng quan trọng trong giai đoạn 0–3 tuổi.
Xem thêm: Các mốc phát triển quan trọng và cách theo dõi trẻ
Trẻ chậm nói vì thiếu giao tiếp
Một khảo sát tại Bệnh viện Nhi đồng 1 cho thấy gần 40% trẻ từ 3–5 tuổi đến khám chậm nói có lịch sử xem tivi, điện thoại quá nhiều. Hầu hết trẻ đã tiếp xúc màn hình từ vài tháng tuổi – thậm chí nhiều hơn thời gian giao tiếp với cha mẹ. Theo bác sĩ Phạm Ngọc Thanh, đây là giai đoạn trẻ hình thành nền tảng giao tiếp, quan hệ xã hội; việc thiếu tương tác người–người làm giảm cơ hội phát triển kỹ năng nói và hiểu. Sai lầm phổ biến là cha mẹ dùng tivi để giúp trẻ ăn dễ hơn hoặc giảm hiếu động, trong khi ở các cơ sở giữ trẻ, thiết bị lại được dùng nhằm “giữ yên” trẻ để người lớn có thời gian làm việc khác.
Hậu quả là trẻ lớn lên trong môi trường ít đối thoại, ít trao đổi bằng lời nói. Ngôn ngữ – vốn cần được học qua nhìn mặt, nghe giọng, bắt chước khẩu hình và tương tác trực tiếp – bị thay thế bằng hình ảnh chuyển động nhanh, khiến trẻ chỉ tiếp nhận mà không phản hồi. Điều này lý giải vì sao nhiều trẻ xem tivi nhiều lại nói ít, nói muộn hoặc nói không đúng ngữ cảnh.
Không thể dùng thiết bị điện tử thay thế vai trò của cha mẹ và người chăm sóc
Bác sĩ Phạm Ngọc Thanh nhấn mạnh rằng thiết bị điện tử không bao giờ có thể thay thế vai trò giao tiếp của người lớn. Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ khuyến cáo trẻ dưới 2 tuổi không nên xem màn hình, trẻ trên 2 tuổi chỉ nên xem dưới 2 giờ mỗi ngày và cần có cha mẹ đi kèm để giải thích. Thực tế, nhiều chương trình hoạt hình chứa yếu tố bạo lực với tần suất cao, khiến trẻ dễ bắt chước hành vi đánh, đấm, cắn. Ngoài ra, tivi còn xuất hiện hình ảnh rượu, thuốc lá, quảng cáo thực phẩm không lành mạnh, tạo nhận thức lệch lạc cho trẻ.
Bên cạnh ảnh hưởng ngôn ngữ, việc ngồi xem màn hình lâu khiến trẻ giảm vận động, dễ béo phì, giảm tập trung và có nguy cơ mỏi mắt, giảm thị lực. Trẻ cần được chơi, khám phá và vận động để phát triển toàn diện; những điều này không có được khi trẻ dành hàng giờ nhìn vào màn hình.
Vai trò của cha mẹ trong định hướng thói quen xem màn hình
Chuyên gia khuyến cáo cha mẹ nên dành thời gian tham gia cùng trẻ trong các sinh hoạt hằng ngày như chơi, tắm rửa, đọc sách, nghe nhạc – những hoạt động giúp trẻ hình thành vốn từ tự nhiên. Không nên cho trẻ học ngoại ngữ quá sớm khi tiếng mẹ đẻ chưa vững, vì điều này càng làm trẻ rối loạn ngôn ngữ. Khi cho trẻ xem tivi, cha mẹ phải chọn lọc chương trình phù hợp và tắt ngay sau khi chương trình dành cho trẻ kết thúc. Điều quan trọng hơn cả là cha mẹ cần làm gương bằng cách hạn chế dùng thiết bị và không dùng tivi như phần thưởng hay hình phạt.
Nhiều nghiên cứu khẳng định: trẻ xem màn hình một mình có nguy cơ chậm nói cao gấp 6–8 lần
Một nghiên cứu tại Thái Lan trên 220 trẻ cho thấy hơn 50% trẻ chậm nói có liên quan trực tiếp đến việc tiếp xúc tivi sớm và thiếu tương tác với người chăm sóc. Trẻ xem tivi trước 12 tháng và hơn 2 giờ mỗi ngày có nguy cơ chậm nói gấp 6 lần so với bình thường. Đáng chú ý, gần 60% trẻ chậm nói trong nghiên cứu xem tivi hoàn toàn một mình – nhóm này có nguy cơ chậm nói gấp 8 lần.
Ngoài ra, một nghiên cứu của GS. O’Connor (Đại học Birmingham, Anh) với 300 trẻ từ 4 tháng đến 3 tuổi cho thấy trẻ có thể “nghiện” điện thoại, iPad chỉ sau một lần chơi thử. Các biểu hiện như dán mắt vào màn hình, gào khóc khi bị lấy thiết bị hoặc chủ động tìm kiếm điện thoại cho thấy sự phụ thuộc ngày càng tăng. Đặc biệt, trẻ trai có nguy cơ nghiện thiết bị cao hơn trẻ gái, dẫn đến nhiều hệ lụy khó lường trong phát triển nhận thức và cảm xúc.
