Thoái lui ở trẻ tự kỷ là hiện tượng trẻ mất đi những kỹ năng đã đạt được trước đó, gây ảnh hưởng đáng kể đến sự phát triển ngôn ngữ, giao tiếp và hành vi. Việc nhận diện sớm các dấu hiệu thoái lui không chỉ giúp phụ huynh an tâm hơn mà còn là cơ sở then chốt để can thiệp kịp thời, tối ưu hóa cơ hội phát triển cho trẻ.
Thoái lui ở trẻ tự kỷ là gì và sự khác biệt với chậm phát triển
Thoái lui phát triển (Developmental Regression) là trạng thái trẻ suy giảm hoặc mất hoàn toàn các kỹ năng (ngôn ngữ, xã hội, nhận thức) mà trẻ đã từng thực hiện thành thạo trước đó. Khác với sự chậm trễ trong các mốc phát triển, thoái lui mang tính chất “đảo ngược” các thành tựu đã đạt được.
Để phân biệt rõ ràng, cần hiểu rằng chậm phát triển là quá trình trẻ đạt được các mốc kỹ năng muộn hơn so với bảng tiêu chuẩn chung, nhưng vẫn có sự tiến bộ. Ngược lại, thoái lui là khi một kỹ năng vốn đã có (như biết gọi “ba”, “mẹ” hay biết vẫy tay chào) bị biến mất một cách đột ngột hoặc từ từ. Theo Wikipedia, đây thường là một trong những chỉ dấu lâm sàng cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá kỹ lưỡng.
| Đặc điểm | Chậm phát triển | Thoái lui phát triển |
|---|---|---|
| Tiến trình kỹ năng | Tiến triển (chậm nhưng có đi lên) | Suy giảm (đã có kỹ năng rồi mất đi) |
| Thời điểm | Xuyên suốt quá trình phát triển | Thường xảy ra sau giai đoạn phát triển bình thường |
| Hướng xử lý | Theo dõi và khích lệ | Đánh giá chuyên sâu ngay lập tức |
Nhận diện các biểu hiện thoái lui chính
Việc phát hiện sớm các dấu hiệu thoái lui đòi hỏi sự quan sát nhạy bén từ phía gia đình. Các biểu hiện này thường tập trung vào ba lĩnh vực cốt lõi: ngôn ngữ, tương tác xã hội và hành vi.
Suy giảm ngôn ngữ và giao tiếp
Một trong những dấu hiệu phổ biến nhất là trẻ ngừng sử dụng các từ đơn hoặc cụm từ mà trẻ từng nói rõ ràng. Trẻ có thể dần trở nên im lặng, ít bập bẹ hoặc mất phản xạ gọi tên người thân. Đây là sự sụt giảm về khả năng sử dụng ngôn ngữ mang tính chức năng (giao tiếp để đạt mục đích).
Thu hẹp tương tác xã hội
Trẻ bắt đầu giảm dần tần suất giao tiếp bằng ánh mắt (eye contact), không còn chủ động chia sẻ sự chú ý với cha mẹ bằng cách chỉ tay hoặc đưa đồ vật cho người khác. Sự gắn kết cảm xúc với cha mẹ hoặc người chăm sóc dường như bị lỏng lẻo hơn so với giai đoạn trước đó.
Thay đổi trong hành vi chơi
Trẻ không còn hứng thú với các trò chơi tương tác như “ú òa” hay các trò đóng vai đơn giản. Thay vào đó, trẻ có xu hướng chơi lặp đi lặp lại, chỉ tập trung vào một chi tiết nhỏ của đồ chơi thay vì cách sử dụng đồ chơi đó theo công năng thông thường. Những thay đổi này thường diễn ra từ từ, đôi khi khiến cha mẹ nhầm tưởng là tính cách trẻ thay đổi.
Mối liên hệ giữa thoái lui phát triển và rối loạn phổ tự kỷ
Các nghiên cứu lâm sàng chỉ ra rằng, khoảng 15–30% trẻ được chẩn đoán mắc rối loạn phổ tự kỷ (ASD) từng có giai đoạn thoái lui phát triển, thường xuất hiện trong độ tuổi từ 15 đến 30 tháng. Đây là giai đoạn hệ thần kinh của trẻ đang hoàn thiện các kết nối quan trọng cho ngôn ngữ và giao tiếp xã hội.
Tuy nhiên, cần có cái nhìn khách quan: Thoái lui không phải là bằng chứng duy nhất của tự kỷ. Một số vấn đề về thần kinh khác hoặc các yếu tố môi trường cũng có thể gây ra hiện tượng này. Do đó, thuật ngữ “thoái lui” nên được coi là một “cờ đỏ” (red flag) để phụ huynh đưa trẻ đi thăm khám tại các đơn vị chuyên môn, chẳng hạn như tìm hiểu thông tin qua Trung tâm Khánh Anh để hiểu rõ hơn về các bước đánh giá chuyên sâu.
Chiến lược hỗ trợ và hướng xử lý cho cha mẹ
Khi đối diện với tình trạng thoái lui của con, cha mẹ nên giữ tâm thế bình tĩnh và thực hiện các bước hành động cụ thể. Sự chậm trễ trong việc tìm kiếm hỗ trợ có thể ảnh hưởng đến “cửa sổ vàng” phát triển của não bộ trẻ.
- Ghi chép cụ thể: Liệt kê các kỹ năng trẻ từng đạt được và thời điểm trẻ bắt đầu mất đi các kỹ năng đó. Đây là dữ liệu quý giá cho các chuyên gia.
- Sàng lọc y tế: Đưa trẻ đến bệnh viện nhi hoặc các trung tâm tâm lý uy tín để loại trừ các nguyên nhân về thính giác hoặc các bệnh lý thần kinh khác.
- Can thiệp sớm: Nếu trẻ được xác định có rối loạn phát triển, hãy tiếp cận các chương trình giáo dục đặc biệt phù hợp để kích thích sự phục hồi kỹ năng.
- Giáo dục gia đình: Phụ huynh cần tìm hiểu các kiến thức về trẻ đặc biệt để điều chỉnh cách tương tác tại nhà, biến mỗi hoạt động hằng ngày thành một cơ hội học tập tự nhiên.
Can thiệp sớm không nhằm mục đích “sửa chữa” mà là cung cấp cho trẻ những công cụ để thích nghi và phát triển tốt nhất có thể trong khả năng của chính trẻ.
Việc hiểu rõ thoái lui ở trẻ tự kỷ là bước đi đầu tiên của hành trình đồng hành khoa học. Sự kiên nhẫn, quan sát sát sao và can thiệp đúng phương pháp sẽ giúp trẻ vượt qua những khó khăn trong giai đoạn này và phát triển bền vững hơn trong tương lai.
